اختلافى بين فقهاى يك مذهب است كه عوامل جزئى ترى موجب اختلاف رأىشان مىشود ، معمولًا كتاب‌هاى « فقه مقارن » به معرفى نوع اوّل پرداخته و كتاب تفصيلى فقه هر مذهب متكفل عرضهء نوع دوم مسائل اختلافى است . د ) اكثريّت قاطع فقيهان مذاهب بر اساس اصل « تخطئه در اجتهاد » و نفى نظريه تصويب ، رأى مجتهد را خطاپذير شمرده و لذا هر مجتهدى كه در مسائل فرعى فقهى حكمى را از دلايل غير قطعى استنباط كرد ، ادعا نمىكند كه « حكم خدا قطعاً همين است و بقيّهء فتاواى فقيهان ديگر ضد اسلام است » ، بلكه فتواى خويش را كه نزديك‌تر به واقع مىبيند ، بر خود و پيروانش حجّت دانسته ، ضمن اينكه احتمال صحت فتواى ديگران را نيز مىدهد ، و اين ويژگىِ سلامت فقيهان از جمود ، از افتخارات فقاهت در اسلام است . بر اين اساس نه تنها فقيهان آگاه ، آرا و فتاواى مخالف ديگر فقيهان را تحمّل مىكنند ، بلكه فقيه جامع الشرائط كه احياناً على رغم تلاش و تتبع و حفاظت بر روش ويژه فقاهت دچار خطا شده باشد او را مأجور عند الله مىدانند ( للمصيب أجران و للمخطئ أجرٌ واحد ) . « 1 » ه ) نبايد گمان شود كه اختلاف آرا و فتاواى فقيهان بىاساس بوده و هر فقيهى طبق ميل و حدس شخصى خويش فتوايى به نام دين داده است ، بلكه خود را تابع قرآن كريم و سنّت و منابع دينى دانسته و فقط آنچه را از اين منابع دريافت و برداشت مىكند به عنوان فتوا اعلام مىدارد . حتّى اگر در مسأله‌اى فهم مطمئنى از منابع شرعى داشته باشد ، در آن مسأله فتوا نداده ، بلكه عدم موفقيّتش را در فهم حكم شرعى آن مسأله با كلماتى مانند ( احتياط واجب ، احتياط مستحب ، محل تأمّل است ) بيان مىدارد . و اگر احياناً فتاواى معدود و ناچيزى بر اثر هواهاى نفسانى از فقيهى صادر شده است ، مورد محكوميّت فقيهان قرار گرفته است . با توجّه به اين التزام شديد فقيهان اسلام به پيروى از منابع و دلايل شرعى مىتوان دريافت كه اختلاف فتاواى فقيهان درون هر مذهب ، يا فقيهان مذاهب گوناگون ، معلول علل و عوامل فنّى است كه سبب مىشود مجتهدان هنگام استنباط احكام از منابع شرعى و اختلاف نظر در اصول و قواعد گوناگون اجتهاد و استنباط دچار اختلاف فهم و اختلاف فتوا مىشوند . آگاهى خوانندگان عزيز و كنجكاو از اين عوامل و علل فنى اختلاف فتاوا مىتواند عظمت و سختى اجتهاد و دقت شديد فقيهان را در استنباط نمايان ساخته و به تبع آن لزوم احترام به اين تلاش پرمشقّت و نگاه تكريم‌آميز به اين اختلاف فتاوا را در پى داشته باشد .

--> ( 1 ) . اين جملهء معروف برگرفته از اين حديث نبوى است . قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله : « اذا حكم الحاكم فاجتهد فأصاب فله أجران ، و إذا حكم فاجتهد فأخطأ ، فله أجر واحد » ( كنز العمّال ، شمارهء 14597 و 15019 ) .